Bu o'z daromadi va xarajati bo'lgan, demak o'z foydasi o'lchanadigan biznes bo'lagi — masalan, filial yoki mahsulot yo'nalishi. Uning rahbari foyda uchun javobgar. Bu bo'limni mustaqil biznesday ko'rishga imkon beradi.

Xarajat markazi undan qanday farq qiladi?

Xarajat markazi daromad keltirmaydi, faqat xarajat qiladi — masalan, buxgalteriya yoki IT bo'limi. Uning rahbari daromad emas, xarajatni nazoratda tutish uchun javobgar. Foyda emas, samaradorlik o'lchanadi.

Nega bu bo'linish foydali?

Chunki u shaffoflik beradi: har bo'limning haqiqiy hissasi ko'rinadi. Umumiy foyda qaysi bo'lim yutuqda, qaysi biri zarar keltirayotganini yashiradi. Markazlarga bo'lish esa buni ochadi.

Kichik biznesga ham kerakmi?

Kichik biznesga oddiy shakli yetarli — masalan, yo'nalish foydaliligini alohida ko'rish. Biznes o'sgan sari to'liq markaz tuzilmasi foydali bo'ladi. Muhimi — tamoyilni erta o'zlashtirish.

Xarajat va foyda markazlari: biznesni bo'laklarga bo'lib boshqarish

Digital CFO · 14-sentabr, 2026 · 1 oy oldin

Biznes kichik bo'lganda hammasi ko'rinadi. O'sgan sari esa umumiy foyda kam narsa aytadi: 100 million foyda — lekin qaysi filial, qaysi mahsulot uni keltirdi? Balki bittasi 150 million topib, boshqasi 50 million yo'qotayotgandir. Xarajat va foyda markazlari aynan shu ko'rlikni davolaydi.

Javobgarlik markazlari

G'oya oddiy: biznesni bo'laklarga bo'lib, har bo'lakning moliyaviy natijasini alohida o'lchash. Har bo'lakning rahbari o'z natijasi uchun javobgar. Ikki asosiy tur bor.

Foyda markazi

Foyda markazi — o'z daromadi va xarajati bo'lgan bo'lim. Uning foydasini o'lchash mumkin. Masalan:

Har filial
Har mahsulot yo'nalishi
Har hudud yoki bozor

Foyda markazi rahbari kichik biznes egasiday fikrlaydi — daromadni oshirish, xarajatni tushirish, foydani ko'paytirish uchun javobgar.

Xarajat markazi

Xarajat markazi daromad keltirmaydi, faqat xizmat qiladi va xarajat qiladi. Masalan: buxgalteriya, IT, HR, xavfsizlik. Ularning rahbari foyda emas, xarajatni byudjetda tutish va samarali ishlash uchun javobgar.

	Foyda markazi	Xarajat markazi
Daromad	Bor	Yo'q
O'lchanadi	Foyda	Xarajat / samaradorlik
Misol	Filial, mahsulot	Buxgalteriya, IT

Nega bu kuchli?

Umumiy foyda — o'rtacha harorat. Kimdir isitmada, kimdir muzlab turibdi, lekin o'rtacha "normal" ko'rinadi. Markazlarga bo'lish har bemorni alohida ko'rsatadi.

Markazlarga bo'lish beradi:

Shaffoflik. Har bo'limning haqiqiy hissasi ko'rinadi.
Javobgarlik. Har natija aniq odamga bog'lanadi.
Qaror. Zarar keltiruvchi bo'limni tuzatish yoki yopish — aniq ma'lumot asosida.
Motivatsiya. Rahbar o'z natijasini ko'radi va unga ta'sir qila oladi.

Umumiy xarajatni taqsimlash

Qiyin savol: umumiy xarajat (ijara, rahbariyat oyligi) qaysi foyda markaziga tegishli? Uni adolatli taqsimlash kerak — masalan, daromad yoki maydon ulushi bo'yicha. Aks holda bir bo'lim boshqasining xarajatini "ko'taradi" va natija buziladi. Bu tannarx mantig'iga o'xshaydi.

Kichik biznes uchun oddiy shakl

To'liq tuzilma shart emas. Kichik biznes shunchaki har mahsulot yoki yo'nalish foydasini alohida hisoblashdan boshlashi mumkin. Bu allaqachon markazlar mantig'i — har bo'lakni alohida ko'rish. Biznes o'sgan sari uni rasmiylashtirasiz.

Qanday joriy qilish kerak

Markazlar tizimini joriy qilish murakkab ko'rinadi, lekin bosqichma-bosqich oson:

Tabiiy bo'laklarni aniqlang. Biznesingiz o'z-o'zidan qanday bo'linadi — filial, mahsulot, hudud?
Har bo'lakka daromad biriktiring. Qaysi sotuv qaysi bo'lakka tegishli?
To'g'ridan xarajatni biriktiring. Aniq shu bo'lakka tegishli xarajat.
Umumiy xarajatni taqsimlang. Ijara, rahbariyat — adolatli asosda (daromad yoki maydon ulushi).
Har bo'lak foydasini chiqaring. Endi har birini alohida ko'rasiz.

Bu jarayonni oddiy jadval bilan boshlash mumkin — murakkab tizim shart emas. Muhimi — muntazam takrorlash, oydan oyga.

Eng keng tarqalgan xato: umumiy xarajatni noto'g'ri taqsimlash

Markazlar tizimining eng nozik nuqtasi — umumiy xarajatni taqsimlash. Agar uni noto'g'ri qilsa ngiz, natija chalg'itadi. Masalan, butun ijarani bitta filialga yuklasa ngiz, u sun'iy "zararli" ko'rinadi.

To'g'ri yondashuv — umumiy xarajatni adolatli asosda taqsimlash: har bo'lakning daromad ulushi, band qilgan maydoni yoki xodim soniga qarab. Va yodda tuting: taqsimlangan umumiy xarajat — taxminiy, aniq emas. Shuning uchun bo'lim foydasini "mutloq haqiqat" emas, "taqqoslash vositasi" sifatida o'qing. Maqsad — qaysi bo'lim boshqasidan yaxshiroq degan nisbiy baho, matematik aniqlik emas. Bu tushuncha sizni ortiqcha aniqlik qidirib vaqt yo'qotishdan saqlaydi.

Xulosa

Xarajat va foyda markazlari — biznesni bo'laklarga bo'lib, har birining moliyaviy natijasini alohida ko'rish usuli. U umumiy foyda yashiradigan haqiqatni ochadi va har bo'limni javobgar qiladi.

Amaliy maslahat: biznesingizni 2-3 tabiiy bo'lakka bo'ling (filial, mahsulot yoki hudud) va har birining daromad hamda xarajatini alohida hisoblang. Natija sizni hayron qoldirishi mumkin — ko'pincha "yaxshi" biznesda bitta bo'lim qolganini "boqadi". Buni bilish — to'g'ri qaror uchun birinchi qadam.