Zaxira baholash nima uchun muhim?

Chunki u sotilgan tovar tannarxini, demak foydani belgilaydi. Bir xil sotuvda turli usul turli foyda beradi. Bu esa soliq va moliyaviy hisobotga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi.

FIFO (First In First Out) — birinchi kelgan tovar birinchi sotiladi deb hisoblash. Inflatsiyada u eng arzon (eski) tovarni tannarxga oladi, natijada tannarx past, foyda yuqori chiqadi.

LIFO nima va FIFO'dan farqi?

LIFO (Last In First Out) — oxirgi kelgan tovar birinchi sotiladi deb hisoblash. Inflatsiyada u eng qimmat (yangi) tovarni tannarxga oladi — tannarx yuqori, foyda past. FIFO'ning aksi.

Qaysi usulni tanlash kerak?

Bu biznes turi, soliq qoidalari va maqsadga bog'liq. Muhimi — bir usulni tanlab, izchil qo'llash. Usulni tez-tez o'zgartirish hisobotni buzadi va taqqoslashni imkonsiz qiladi.

Zaxira baholash: FIFO, LIFO va o'rtacha usul foydani qanday o'zgartiradi?

Digital CFO · 15-sentabr, 2026 · 1 oy oldin

Omboringizda bir xil tovar, siz uni bir xil narxda sotdingiz — lekin buxgalter aytadi: "qaysi usul bilan hisoblaymiz?" Va shu tanlovga qarab foydangiz turlicha chiqadi. Bu zaxira baholash — ko'p tadbirkor e'tibor bermaydigan, lekin foydaga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladigan mavzu.

Nega usul muhim?

Tovar turli vaqtda turli narxda sotib olinadi. Sotganda "qaysi partiyani sotdim?" degan savol tug'iladi — eski arzon partiyanimi yoki yangi qimmatnimi? Javob tannarxni, demak foydani belgilaydi. Zaxira baholash usuli aynan shu savolga javob beradi.

Uch asosiy usul

Usul	Mantiq	Inflatsiyada natija
FIFO	Birinchi kelgan birinchi sotiladi	Past tannarx, yuqori foyda
LIFO	Oxirgi kelgan birinchi sotiladi	Yuqori tannarx, past foyda
O'rtacha	Barcha partiya o'rtacha narxi	O'rtacha natija

Misol bilan

Siz tovarni ikki partiyada oldingiz: 10 dona × 100 (eski), keyin 10 dona × 140 (yangi). 10 donani 200ga sotdingiz (2000 daromad).

FIFO: eski partiya sotildi. Tannarx 1000. Foyda 1000.
LIFO: yangi partiya sotildi. Tannarx 1400. Foyda 600.
O'rtacha: (100+140)/2 = 120. Tannarx 1200. Foyda 800.

Bir xil sotuv, uch xil foyda: 1000, 600 yoki 800. Faqat baholash usuli farqli.

Zaxira baholash usuli pulni o'zgartirmaydi — pul bir xil. Lekin qog'ozdagi foydani va soliqni o'zgartiradi. Shuning uchun tanlov muhim.

Qaysi biri qachon?

FIFO — tovar aslida ham eskiradigan (oziq-ovqat, dori) biznesda mantiqli. Yuqori foyda ko'rsatadi.
LIFO — inflatsiyada soliqni kamaytiradi (past foyda), lekin ko'p mamlakatda taqiqlangan yoki cheklangan.
O'rtacha — oddiy, izchil, ko'p tovar aralash bo'lgan biznesda qulay.

Eng muhim qoida: izchillik

Qaysi usulni tanlasangiz ham, uni izchil qo'llang. Usulni yildan yilga o'zgartirish hisobotni buzadi, taqqoslashni imkonsiz qiladi va soliq organlarida savol tug'diradi. Bir marta tanlang va unga sodiq qoling.

Inflatsiya va zaxira

Narx o'sgan davrda usul tanlovi ayniqsa muhim. FIFO yuqori (ba'zan "soxta") foyda ko'rsatadi — chunki eski arzon tovar tannarxga ketdi, lekin uni almashtirish qimmatga tushadi. Buni tushunmaslik "foyda bor" deb pul sarflashga va keyin zaxirani to'ldirolmaslikka olib keladi. Inflatsiyada foydani ehtiyotkorlik bilan o'qing.

O'rtacha usul: eng amaliy tanlov

Ko'p kichik va o'rta biznes uchun o'rtacha narx usuli eng qulay. U barcha partiyaning narxini o'rtachalaydi va shu o'rtacha bilan tannarxni hisoblaydi. Nega u amaliy?

Oddiy. Har partiyani alohida kuzatish shart emas.
Barqaror. Narx tebranishlari o'rtachada tekislanadi — foyda keskin sakramaydi.
Adolatli. FIFOday foydani shishirmaydi, LIFOday tushirmaydi.

Ayniqsa ko'p turdagi, aralash partiyali tovar bilan ishlaydigan biznesda (masalan, do'kon) o'rtacha usul har donaning "qaysi partiyadan" ekanini kuzatish muammosini yechadi. Ko'p buxgalteriya dasturi uni avtomatik hisoblaydi.

Qaysi usulni tanlash: amaliy qaror

Tanlovda uch narsani hisobga oling:

Soliq qonuni. Mamlakatingizda qaysi usul ruxsat etilganini tekshiring — LIFO ko'p joyda cheklangan.
Tovar turi. Aslida eskiradigan tovar (oziq-ovqat) uchun FIFO tabiiy.
Soddalik. Kichik biznes uchun o'rtacha usul ko'pincha eng qulay.

Eng muhim maslahat: qaysi usulni tanlasangiz ham, uni buxgalteringiz bilan kelishib, izchil qo'llang. Va inflatsiya yuqori bo'lgan davrda FIFO ko'rsatgan "yuqori foyda"ni ehtiyotkorlik bilan o'qing — u ko'pincha real emas, chunki tovarni almashtirish qimmatga tushadi. Foydani haqiqiy pul deb qabul qilishdan oldin zaxirani to'ldirish narxini ham hisobga oling.

Xulosa

Zaxira baholash usuli (FIFO, LIFO, o'rtacha) sotilgan tovar tannarxini, demak foydani belgilaydi. Bir xil sotuvda turli usul turli foyda beradi. Muhimi — biznesingizga mos usulni tanlab, uni izchil qo'llash.

Amaliy maslahat: buxgalteringiz qaysi usul ishlatayotganini so'rang va uning foydaga qanday ta'sir qilayotganini tushuning. Ayniqsa narx o'sgan davrda FIFO foydani "shishirishi" mumkin — bu foydani haqiqiy pul deb o'ylashdan saqlaning. Zaxira baholash — texnik ko'rinadi, lekin foyda va soliqga real ta'sir qiladi.