Marjinal foyda va yalpi foyda farqi nima?

Yalpi foyda tovar tannarxidan kelib chiqadi. Marjinal foyda esa barcha o'zgaruvchan xarajatni (tannarx + sotuv komissiyasi + yetkazish) ayiradi. Qaror qabul qilishda marjinal foyda aniqroq.

Past narxli buyurtmani qabul qilish kerakmi?

Agar narx o'zgaruvchan xarajatdan yuqori bo'lsa (marjinal foyda musbat) va bo'sh quvvat bo'lsa — ha, qabul qilish foyda keltiradi. Chunki doimiy xarajat baribir to'lanadi; qo'shimcha buyurtma uni qoplashga hissa qo'shadi.

Marjinal foyda: qaysi qaror foydani oshiradi?

Q: Marjinal foyda nima?

Bu sotuv narxidan o'zgaruvchan xarajat ayirilgani: har sotilgan birlik doimiy xarajatni qoplashga va foydaga qancha hissa qo'shishi. Formula: Narx − O'zgaruvchan xarajat.

Q: Marjinal foyda qayerda ishlatiladi?

Narx qarorlari, qo'shimcha buyurtmani qabul qilish, assortimentni optimallashtirish, zararsizlik nuqtasi hisobi va chegirma tahlili — barchasida marjinal foyda asosiy ko'rsatkich.

Digital CFO · 18-avgust, 2026 · 5 kun oldin

Mijoz odatdagidan past narxda katta buyurtma taklif qildi. Qabul qilaymi? Ko'p tadbirkor "narx tannarxdan past emasmi?" deb qaraydi va rad etadi. Lekin to'g'ri javob marjinal foydada yashiringan — va u ko'pincha kutilmagan bo'ladi.

Marjinal foyda nima?

Marjinal foyda (contribution margin) — sotuv narxidan barcha o'zgaruvchan xarajat ayirilgani. U har sotilgan birlik doimiy xarajatni qoplashga va foydaga qancha hissa qo'shishini ko'rsatadi.

Marjinal foyda = Narx − O'zgaruvchan xarajat

Doimiy xarajat baribir to'lanadi — sotasizmi yo'qmi. Marjinal foyda esa har sotuvning "sof hissa"si. Qaror qabul qilish shu hissaga qaraydi.

Nega tannarxga qarash chalg'itadi?

Kalit tushuncha: doimiy xarajat (ijara, ma'muriy ish haqi) sotuvdan qat'i nazar to'lanadi. Shuning uchun qo'shimcha buyurtma qarorida faqat o'zgaruvchan xarajat muhim.

Amaliy misol: past narxli buyurtma

Mahsulotingiz:

Odatiy narx: 50 000 so'm
O'zgaruvchan xarajat: 30 000 so'm
Doimiy xarajat ulushi: 15 000 so'm (to'liq tannarx = 45 000)

Mijoz 40 000 so'mda buyurtma taklif qiladi. "To'liq tannarx 45 000, demak zarar!" — noto'g'ri xulosa. To'g'ri hisob:

Marjinal foyda = 40 000 − 30 000 = +10 000 so'm

Bo'sh quvvatingiz bo'lsa, bu buyurtma har birlikdan 10 000 so'm doimiy xarajatni qoplaydi — ya'ni foydani oshiradi. Doimiy xarajat baribir to'lanardi.

Muhim shart: bo'sh quvvat

Bu mantiq faqat bo'sh quvvat bo'lganda ishlaydi. Agar past narxli buyurtma to'liq narxli mijozning o'rnini egallasa — u holda yo'qotasiz. Marjinal tahlil "qo'shimcha" buyurtma uchun.

Marjinal foyda qayerda ishlatiladi?

Qaror	Marjinal foyda qanday yordam beradi
Buyurtmani qabul qilish	Marjinal foyda musbat + bo'sh quvvat = qabul
Narx belgilash	Minimal narx = o'zgaruvchan xarajat (qisqa muddat)
Assortiment	Har mahsulot marjinal foydasini solishtirish
Zararsizlik	Doimiy xarajat ÷ marjinal foyda = zararsizlik hajmi
Chegirma	Chegirmadan keyin marjinal foyda musbat qoladimi?

Marjinal foyda koeffitsienti

Koeffitsient = Marjinal foyda ÷ Narx × 100%

Yuqoridagi misolda: 10 000 ÷ 40 000 = 25%. Bu ko'rsatkich mahsulotlarni solishtirishga qulay — yuqori koeffitsientli mahsulot har so'm sotuvdan ko'proq hissa qo'shadi.

Ehtiyot bo'ling

Uzoq muddatda o'zgaruvchan xarajat yetarli emas. Narx doim doimiy xarajatni ham qoplashi kerak — aks holda biznes zarar ko'radi.
Past narxli buyurtma odatga aylanmasin. Mijozlar buni bilsa, hamma past narx so'raydi.
Quvvat cheklovini unutmang. Bo'sh quvvat yo'q bo'lsa, mantiq teskari ishlaydi.

Xulosa

Marjinal foyda — qaror qabul qilishning eng amaliy asboblaridan biri. U "to'liq tannarx" chalg'itishidan qutqarib, har qo'shimcha sotuvning haqiqiy hissasini ko'rsatadi.

Amaliy maslahat: keyingi past narxli buyurtma yoki chegirma taklifi kelganda, to'liq tannarxga emas, marjinal foydaga qarang. Bo'sh quvvat bo'lsa va marjinal foyda musbat bo'lsa — buyurtma foydani oshiradi. Bu tahlilni narxlash qarorlaringizga qo'shing.