An'anaviy byudjetdan farqi nima?

An'anaviy byudjet o'tgan yil raqamiga foiz qo'shadi ("+10%"). Nol-asosli byudjet o'tgan yilni butunlay e'tiborsiz qoldirib, har xarajatni noldan boshlab asoslaydi. Bu yashirin, "odat bo'yicha" xarajatlarni ochadi.

Nol-asosli byudjet kimga mos?

Xarajat nazoratdan chiqqan, isrof gumon qilinadigan yoki keskin optimizatsiya kerak bo'lgan biznesga. U ko'proq mehnat talab qiladi, shuning uchun uni har yili emas, vaqti-vaqti bilan qo'llash mumkin.

Uning kamchiligi bormi?

Ha — u ko'p vaqt va mehnat talab qiladi, chunki har xarajat qaytadan asoslanadi. Shuning uchun ko'p kompaniya uni har yili emas, 2–3 yilda bir marta yoki muammoli bo'limlarga qo'llaydi.

Nol-asosli byudjet: har xarajatni noldan asoslash

Q: Nol-asosli byudjet nima?

Bu har xarajatni noldan asoslashni talab qiladigan byudjetlash usuli: "o'tgan yil shuncha edi" emas, "bu xarajat nega kerak va qancha bo'lishi kerak?". Har modda qaytadan oqlanadi.

Digital CFO · 12-avgust, 2026 · 1 hafta oldin

An'anaviy byudjet shunday tuziladi: o'tgan yil raqamini olib, "biroz qo'shamiz". Muammo — bu usul o'tgan yildagi barcha isrofni ham keyingi yilga ko'chiradi. Nol-asosli byudjet bu odatni buzadi.

Nol-asosli byudjet nima?

Nol-asosli byudjet (Zero-Based Budgeting, ZBB) — har xarajatni noldan asoslashni talab qiladigan usul. Har modda uchun savol: "Bu xarajat nega kerak va qancha bo'lishi kerak?" O'tgan yil raqami e'tiborga olinmaydi.

An'anaviy byudjet so'raydi: "O'tgan yilga nima qo'shamiz?" Nol-asosli byudjet so'raydi: "Bu xarajat umuman kerakmi?"

Farqni misolda ko'ramiz

Modda	An'anaviy	Nol-asosli
Marketing	O'tgan yil 100 + 10% = 110	Har kanal alohida asoslanadi → 75
Dasturlar obunasi	O'tgan yildagidek 30	Ishlatilmaydiganlar chiqarildi → 18
Transport	O'tgan yildagidek 40	Zarurat bo'yicha qayta hisob → 32

An'anaviy usulda xarajat har doim o'sadi. Nol-asosli usulda ko'pincha tushadi — chunki "odat bo'yicha" xarajatlar (ishlatilmaydigan obuna, ortiqcha xizmat) ochiladi.

Nol-asosli byudjet qanday tuziladi?

Har xarajat moddasini noldan boshlang. "O'tgan yil" degan nuqtani unuting.
Har modda uchun savol bering: Bu nega kerak? U qanday qiymat yaratadi?
Zarur miqdorni asoslang. "Shuncha" emas — "shuncha, chunki...".
Muqobilni ko'ring. Arzonroq yoki samaraliroq yo'l bormi?
Ustuvorlik bo'yicha saralang. Muhim xarajatlar avval, "yaxshi bo'lardi" keyin.

Kuchli tomonlari

Yashirin isrofni ochadi. "Har doim shunday edi" degan xarajatlar tekshiriladi.
Xarajatni resurs sifatida ko'radi. Har so'm oqlanishi kerak.
Ustuvorlikni aniqlaydi. Nima muhim, nima yo'q — ochiq ko'rinadi.
Katta tejash beradi. Ko'pincha 10–25% xarajat kamayadi.

Kamchiliklari

Ko'p mehnat. Har moddani asoslash vaqt talab qiladi.
Qisqa muddatli fikrga moyillik. Uzoq muddatli investitsiya (marketing, rivojlanish) noto'g'ri kesilishi mumkin.
Har yili og'ir. Shuning uchun ko'pincha 2–3 yilda bir marta.

Qachon qo'llash kerak?

Xarajat nazoratdan chiqqanda
Foyda pasayib, tejash zarur bo'lganda
Yangi rahbariyat xarajat tuzilmasini tushunmoqchi bo'lganda
Muayyan bo'lim (masalan, ma'muriy xarajat) tekshirishda

To'liq nol-asosli byudjet og'ir bo'lsa, uni faqat eng katta yoki gumonli xarajat guruhlariga qo'llash mumkin — xarajat optimizatsiyasining kuchli varianti.

Xulosa

Nol-asosli byudjet — xarajatga "odat" emas, "zarurat" nuqtai nazaridan qarash. U ko'p mehnat talab qiladi, lekin yashirin isrofni ochib, katta tejash beradi.

Amaliy maslahat: to'liq ZBB og'ir bo'lsa, bu yil bitta katta xarajat guruhini (masalan, ma'muriy yoki dasturlar obunasi) noldan asoslang. Ko'pincha darhol kesiladigan xarajatlar topiladi — va bu tejash to'g'ridan-to'g'ri foydaga qo'shiladi.