DSO ko'rsatkichi nima?

DSO (Days Sales Outstanding) — mijozlar o'rtacha necha kunda to'lashini ko'rsatadi. Formula: (Debitorlik ÷ Daromad) × kunlar soni. DSO qancha kichik bo'lsa, pul shuncha tez qaytadi.

Debitorlik qancha bo'lsa normal?

Universal me'yor yo'q — bu tarmoq va to'lov shartlariga bog'liq. Muhimi: DSO to'lov muddatidan (masalan, 30 kun) sezilarli oshmasin va vaqt o'tishi bilan o'smasin.

Mijoz to'lamasa nima qilish kerak?

Bosqichma-bosqich: muddatdan oldin eslatma → muddatda muloyim so'rov → kechikkanda rasmiy xat → jiddiy kechikishda to'lov rejasi yoki yuridik yo'l. Eng muhimi — kechikishni e'tiborsiz qoldirmaslik .

Debitorlikni qanday kamaytiraman?

Oldindan to'lov yoki bo'nak talab qilish, to'lov muddatini qisqartirish, erta to'lovga chegirma taklif qilish va yangi mijozlarni tekshirish. Diversifikatsiya ham muhim — bitta mijozga qaram bo'lmang.

Debitorlik qarzlarini boshqarish: pulingizni qanday qaytarasiz?

Digital CFO · 24-iyul, 2026 · 2 oy oldin

Savdo bo'ldi, hisob-faktura yuborildi, foyda hisobotida daromad paydo bo'ldi. Ammo pul hali bank hisobingizda emas — u mijozda. Bu — debitorlik qarzi, va u biznesning eng "sokin" muammolaridan biri.

Debitorlik katta bo'lsa, hisobotda foyda ko'rinadi, lekin kassa bo'sh bo'ladi. Keling, uni qanday boshqarishni o'rganamiz.

Debitorlik qarzi nima?

Debitorlik qarzi (Accounts Receivable) — bu mijozlar sizga tovar yoki xizmat uchun to'lashi kerak bo'lgan, lekin hali to'lanmagan summa. Boshqacha aytganda — bu sizning puluingiz, lekin vaqtincha boshqalarda.

Sotuv — bu sovg'a emas, qarz. Pul bank hisobingizga tushmaguncha, savdo yakunlanmagan.

Nega debitorlikni nazorat qilish muhim?

Pul kassada emas. Katta debitorlik = katta "muzlagan" pul. Uni ish haqi yoki yetkazib beruvchiga ishlata olmaysiz.
Likvidlik riski. Foyda bor, lekin to'lash uchun pul yo'q — pul oqimi muammosining asosiy sababi.
Yo'qotish xavfi. Qarz qancha eski bo'lsa, uni undirish shuncha qiyin.

DSO: debitorlikni o'lchash

Asosiy ko'rsatkich — DSO (Days Sales Outstanding), ya'ni mijozlar o'rtacha necha kunda to'laydi:

DSO = (Debitorlik ÷ Daromad) × Kunlar soni

Misol: Debitorlik 150 mln, yillik daromad 1 200 mln bo'lsa:

DSO = (150 ÷ 1200) × 365 = ~46 kun

Ya'ni pul o'rtacha 46 kunda qaytadi. Agar to'lov shartingiz 30 kun bo'lsa — 16 kunlik kechikish bor, buni tekshirish kerak.

Debitorlikni "yoshi" bo'yicha tahlil qilish

Barcha qarzni birga ko'rmang — uni muddat bo'yicha guruhlang (aging report):

Muddat	Summa	Xavf darajasi
Muddati kelmagan	90 mln	Normal 🟢
1–30 kun kechikkan	35 mln	Kuzatuv 🟡
31–60 kun kechikkan	18 mln	Faol ishlash 🟠
60+ kun kechikkan	7 mln	Yuqori xavf 🔴

Eski qarzlar (60+ kun) alohida e'tibor talab qiladi — ular ko'pincha umuman qaytmaydigan qarzga aylanadi.

Debitorlikni kamaytirish usullari

Yangi mijozni tekshiring. Yirik qarzga sotishdan oldin mijozning to'lov qobiliyatini baholang.
Aniq shartlar qo'ying. To'lov muddati, kechikish jarimasi shartnomada yozilsin.
Bo'nak oling. Ayniqsa yirik yoki yangi buyurtmalarda oldindan qisman to'lov.
Erta to'lovni rag'batlantiring. "10 kunda to'lasangiz 2% chegirma" — pulni tezlashtiradi.
Muntazam eslating. Muddat kelishidan oldin do'stona eslatma yuboring — ko'p kechikish shunchaki unutishdan.
Kechikkanni darhol ishlang. Kechikish qancha uzoq — undirish shuncha qiyin.

Xulosa

Debitorlik boshqaruvi — bu "sotdim, ish tugadi" degan fikrdan "pul keldi, ish tugadi" degan fikrga o'tish. Sog'lom biznes tez sotadi va tez pul oladi.

Amaliy maslahat: har oy DSO ko'rsatkichini hisoblang va debitorlikni yoshi bo'yicha ko'ring. Agar DSO o'sib borsa — bu kassa muammosining birinchi ogohlantirishi. Debitorlik va kreditorlik muvozanati aylanma kapital sog'ligini belgilaydi.