Altman Z-Score: bankrotlik xavfini baholash
24-iyun, 2026 · 7 daqiqa o'qish
Altman Z-Score — 1968-yilda professor Edvard Altman tomonidan ishlab chiqilgan model bo'lib, u korxonaning bankrotlikka yaqinligini bitta yakuniy raqam orqali baholaydi. Model beshta moliyaviy koeffitsientni birlashtirib, ular uchun har xil «og'irlik» beradi va yakunda umumiy ballni chiqaradi.
Altman Z-Score formulasi
Klassik (ishlab chiqarish korxonalari uchun) formula:
Z = 1,2·X₁ + 1,4·X₂ + 3,3·X₃ + 0,6·X₄ + 1,0·X₅
| O'zgaruvchi | Ma'nosi |
|---|---|
| X₁ | Sof aylanma kapital / Jami aktivlar |
| X₂ | Taqsimlanmagan foyda / Jami aktivlar |
| X₃ | Foiz va soliqqacha foyda (EBIT) / Jami aktivlar |
| X₄ | Xususiy kapitalning bozor qiymati / Jami majburiyatlar |
| X₅ | Sotuvdan tushum / Jami aktivlar |
Natijani qanday o'qish kerak?
| Z qiymati | Zona | Ma'nosi |
|---|---|---|
| Z > 2,99 | 🟢 Xavfsiz | Bankrotlik ehtimoli past, korxona barqaror |
| 1,81 – 2,99 | 🟡 Kulrang zona | Noaniqlik, diqqat bilan kuzatish kerak |
| Z < 1,81 | 🔴 Xavfli | Bankrotlik xavfi yuqori |
Nega har bir koeffitsientning og'irligi har xil?
Altman statistik tahlil orqali aniqladiki, ba'zi ko'rsatkichlar bankrotlikni boshqalaridan kuchliroq bashorat qiladi. Masalan, X₃ (rentabellik) ning og'irligi 3,3 — eng yuqori, chunki foyda keltira olmaydigan korxona uzoq yashamaydi. Bu — modelning kuchli tomoni: u shunchaki koeffitsientlarni qo'shmaydi, balki ularni «ahamiyatiga qarab tortadi».
Amaliy misol
Korxona uchun quyidagi qiymatlar chiqdi: X₁=0,15, X₂=0,20, X₃=0,10, X₄=0,50, X₅=1,10.
Z = 1,2·0,15 + 1,4·0,20 + 3,3·0,10 + 0,6·0,50 + 1,0·1,10 = 0,18 + 0,28 + 0,33 + 0,30 + 1,10 = 2,19
Natija kulrang zonada — korxona hozircha bankrot emas, lekin rentabellik va aylanma kapitalni yaxshilash zarur. Bu aynan o'z vaqtida olingan ogohlantirish.
Altman Z-Score qiymati — bu «tashxis» emas, «signal». U muammoni bir necha chorak oldindan ko'rsatib bera oladi.
Hisobotingizni bepul tahlil qildiring
Balans (Shakl 1) va Moliyaviy natijalar (Shakl 2) faylini yuboring — Digital CFO 50 dan ortiq ko'rsatkichni avtomatik hisoblab, kuchli va zaif tomonlaringizni va aniq tavsiyalarni tayyor PDF hisobot ko'rinishida qaytaradi.
Ko'p so'raladigan savollar
Altman Z-Score qancha bo'lsa yaxshi?
2,99 dan yuqori — «xavfsiz zona», korxona sog'lom. 1,81–2,99 oralig'i — «kulrang zona», ehtiyot bo'lish kerak. 1,81 dan past — bankrotlik xavfi yuqori.
Altman Z-Score barcha korxonalarga mos keladimi?
Klassik model asosan ishlab chiqarish korxonalari uchun ishlab chiqilgan. Savdo va xizmat korxonalari uchun Altman keyinchalik moslashtirilgan variantlarni (Z' va Z'') taklif qilgan.
Bitta koeffitsientning o'ziga ishonsa bo'ladimi?
Yo'q. Z-Score kuchli signal, lekin uni likvidlik, rentabellik va pul oqimi tahlili bilan birga ko'rish kerak. Bir ko'rsatkich hech qachon to'liq manzarani bermaydi.